Cảm xúc và quan hệ
Làm sao để khen con?
Lời khen cụ thể, chân thành và ấm áp có thể giúp trẻ nhận ra nỗ lực của mình. Một vài gợi ý Phúc muốn chia sẻ cùng ba mẹ.
Việc cho lời khen có lẽ là một kỹ năng khiếm khuyết của nhiều ba mẹ Việt Nam, mình để ý thấy tỉ lệ khen/chê của các ba mẹ thường là 20/80, tức là 20% là khen còn lại là chê đến 80%. Nhưng việc chê thì vẫn có thể điều chỉnh được hành vi của con nhưng dần sẽ làm các con tự ti, không có được sự hướng dẫn để biết làm điều đúng và làm mối quan hệ giữa các con và ba mẹ xa cách.
Việc khen ngợi trẻ một cách rất rất hiệu quả và tạo động lực cho các con, đồng thời nuôi dưỡng sự tự tin và tích cực trong lòng trẻ nhưng mà không phải ai cũng biết cách khen. Dưới đây là một số gợi ý từ quan điểm của Tâm lý học hành vi về lời khen mà các ba mẹ có thể tham khảo để áp dụng cho con nhỏ (thậm chí cả người lớn) :
1. Chọn hành vi để khen ngợi
Hãy chọn lọc những hành vi cụ thể của trẻ để khen ngợi. Điều này không chỉ giúp trẻ nhận biết được hành động nào là đáng khen, mà còn khích lệ trẻ tiếp tục thực hiện hành vi tích cực đó.
2. Khen ngợi một cách hào phóng
Khi bạn khen ngợi, hãy làm điều đó một cách hào phóng và chân thành. Những lời khen không chỉ tạo ra niềm vui và sự tự hào cho trẻ mà còn cho chính bản thân bạn và mọi người xung quanh. Những từ có thể sử dụng là: “Con giỏi quá”, “con xịn quá”, “hay ta”,… Kèm theo một tông giọng vui vẻ, dịu dàng, đón nhận.
3. Nêu rõ hành vi cụ thể
Hãy mô tả cụ thể hành vi mà bạn muốn khen ngợi. Điều này giúp trẻ hiểu rõ bạn đang khen ngợi điều gì, làm tăng khả năng trẻ sẽ lặp lại hành động đó.
4. Kèm theo một cử chỉ âu yếm
Đây là điều ít được nhắc đến nhưng quan trọng nhất trong lời khen, một ánh mắt dịu hiền, một cái vỗ vai, xoa đầu, nụ cười tươi,… là những tương tác giúp cho lời khen của bạn tăng giá trị gấp 10 lần.
Ví dụ: Win 6 tuổi, thường ngày con có đồ ăn chỉ giữ ăn một mình, không biết chia sẻ cho ai. Bỗng nhiên hôm nay con chia sẻ cái bánh cho em (thực sự thì con ăn no quá nên mới để lại 😊)) )
Khen: Win hôm nay giỏi vậy con, biết chia sẻ đồ ăn cho em luôn – kèm xoa đầu và tông giọng vừa phải, tâm trạng phấn khích.
Cách sử dụng lời khen hiệu quả
- Khen Ngay Sau Hành Vi: Đừng chờ đợi. Hãy khen ngợi trẻ ngay sau khi hành vi diễn ra để tăng cường mối liên kết giữa hành vi và phản hồi tích cực.
- Khen Về Những Bước Nhỏ: Không cần trẻ đạt đến kết quả cuối cùng, hãy khen ngợi những nỗ lực và bước tiến nhỏ của trẻ.
Những điều nên tránh
- Tránh Khen Gợi Không Nêu Rõ Lí Do: Khen ngợi cần có cơ sở, tránh những lời khen không rõ ràng vì chúng không tạo ra sự thay đổi.
- Khen Hành Vi, Không Phải Con Người: Tập trung vào hành vi cụ thể thay vì đánh giá bản thân trẻ.
Ví dụ:
- Giỏi quá, con chia sẻ đồ ăn cho em rồi, con thật là một người tốt bụng (Sai).
- Giỏi quá, nay con biết chia sẻ đồ ăn cho em rồi (Đúng)
- Tình Yêu Vô Điều Kiện: Hãy nhấn mạnh tình yêu của bạn dành cho trẻ không phụ thuộc vào hành vi của trẻ.
Ví dụ:
- Vì con ngoan nên ba mẹ mới thương con đó (Sai)
- Vì con không nghe lời ba mẹ nên ba mẹ không thương con nữa (Sai)
- Dù con làm điều gì đi chăng nữa thì ba mẹ vẫn thương con. Nhưng ba mẹ không hài lòng việc sai của con. (Đúng)
- Tránh So Sánh: Tránh khen ngợi bằng cách so sánh trẻ với người khác. Mỗi trẻ là duy nhất và nên được khen ngợi dựa trên nỗ lực cá nhân của chính mình.
Ví dụ:
- Con học bài chăm chỉ quá, chăm hơn cả chị của con nữa (Sai)
- Con nay học bài chăm chỉ quá nha. xoa đầu (Đúng)
- Khen Có “Đuôi”: Rất rất nên tránh việc khen nhưng kèm theo chữ nhưng, việc đó sẽ làm niềm vui khi được khen không trọn vẹn và nhiều khi mất đi giá trị lời khen.
Ví dụ:
- Xịn hen, nay thức dậy dọn phòng luôn. Nhưng không biết duy trì được mấy bữa đây. (Sai)
- Con giỏi quá, nay làm bài được điểm 10 luôn. Mà lớp con có mấy bạn được điểm 10 như con? (Sai)
Hy vọng bài viết này giúp cho ba mẹ thấy được ý nghĩa của lời khen và cách khen hiệu quả để từ đó tỉ lệ lời khen/chê sẽ là 80/20 nhé. ^^
Minh Phúc
Bài gốc đăng trên Facebook ngày 02/04/2024. Hình trong bài gốc từ chương trình của GS. Alan E. Kazdin; ảnh trên website giữ nguyên hình gốc, chỉ chỉnh màu nhẹ và thêm logo Mindful Space.